مهندسی شهری و سلامت روان افراد دارای معلولیت (نگاهی روانشناختی به دسترسپذیری شهری به مناسبت روز مهندس)
شهر فقط مجموعهای از خیابانها، ساختمانها و زیرساختها نیست؛ شهر فضایی روانی–اجتماعی است که بر احساس امنیت، تعلق، ارزشمندی و سلامت روان شهروندان اثر مستقیم دارد. برای افراد دارای معلولیت، کیفیت مهندسی و طراحی محیط شهری میتواند تعیینکنندهی کیفیت زندگی و سلامت روان باشد.
نبود دسترسپذیری در فضاهای شهری، فشار روانی پنهان اما مداومی را به افراد دارای معلولیت تحمیل میکند. مواجههی روزمره با پلهها، پیادهروهای نامناسب، حملونقل عمومی غیرقابلاستفاده و ساختمانهای غیرقابلدسترس، نهتنها حرکت فیزیکی را محدود میکند، بلکه احساس ناایمنی، خستگی روانی، وابستگی ناخواسته به دیگران و اضطراب مداوم را به همراه دارد. این استرس مزمن، یکی از عوامل مهم در بروز اختلالات سلامت روان، بهویژه افسردگی است.
وقتی فرد بارها و بارها با موانعی روبهرو میشود که میتوانستند وجود نداشته باشند، پیام نانوشتهای از محیط دریافت میکند: «این شهر برای تو طراحی نشده است». تداوم این پیام میتواند منجر به احساس بیارزشی، ناامیدی، کاهش انگیزه و کنارهگیری تدریجی از حضور در جامعه شود. در چنین شرایطی، افسردگی نه صرفاً نتیجهی معلولیت، بلکه پیامد مستقیم یک محیط نامناسب، بدون درنظرگرفتن استانداردهای مناسبسازی شهری است.
فضاهای شهری غیرقابلدسترس، زمینهساز انزوای اجتماعی نیز هستند. زمانی که رفتوآمد دشوار، پرخطر یا تحقیرآمیز میشود، فرد بهتدریج حضور در اجتماع را کاهش میدهد؛ روابط اجتماعی محدود میشوند و مشارکت در فعالیتهای فرهنگی، آموزشی و تفریحی از دست میرود. این انزوا، یکی از مهمترین عوامل تضعیف سلامت روان و احساس تنهایی عمیق است.
طرد اجتماعی افراد دارای معلولیت، اغلب نه بهصورت مستقیم، بلکه از طریق طراحی نادرست فضاها رخ میدهد. زمانی که فرد نمیتواند وارد یک ساختمان شود، از خدمات شهری استفاده کند یا در فضاهای عمومی حضور برابر داشته باشد، احساس «دیدهنشدن» و «نادیدهگرفتهشدن» در او شکل میگیرد. این نوع طرد خاموش، بهمرور عزتنفس و هویت اجتماعی فرد را تضعیف میکند و باورهای منفی دربارهی خود را تقویت میسازد.
در مقابل، مهندسی انسانی و مناسبسازی شهری، مداخلهای مؤثر در ارتقای سلامت روان است. محیط دسترسپذیر، حس استقلال، کنترل بر زندگی و مشارکت اجتماعی را تقویت میکند و پیام روشنی به افراد دارای معلولیت میدهد: «تو عضوی برابر و ارزشمند از این جامعه هستی». چنین محیطی نهتنها کیفیت زندگی افراد دارای معلولیت، بلکه سلامت روان کل جامعه را بهبود میبخشد.
در روز مهندس، توجه به این نکته ضروری است که مهندسان، معماران و طراحان شهری، تنها سازندگان فضاهای فیزیکی نیستند، بلکه نقش مهمی در شکلدهی تجربهی روانی شهروندان دارند. هر تصمیم مهندسی میتواند مسیر دسترسی، مشارکت و احساس تعلق را هموارتر کند و شهری فراگیرتر و سالمتر بسازد.
کوتاه سخن مناسبسازی شهری، فراتر از رعایت استانداردها، تعهدی انسانی به سلامت روان و عدالت اجتماعی است.
بنابراین توصیه میشود در فرآیند طراحی و بازطراحی فضاهای شهری، اصول دسترسپذیری بهعنوان بخشی جداییناپذیر از سلامت روان و عدالت اجتماعی در نظر گرفته شود و با مشارکت افراد دارای معلولیت، محیطی انسانیتر، کارآمدتر و امیدبخشتر برای همه شهروندان شکل گیرد.
مجید زارعی؛ رواندرمانگر و کارشناس اورژانس اجتماعی
